1.1. Trochę o historii
Początki prawa należą do zagadnień, które nie mają jednej powszechnie przyjętej odpowiedzi. Wynika to z faktu, że prawo nie powstało jednorazowo, lecz wykształcało się stopniowo wraz z rozwojem zorganizowanych społeczności. Badania archeologiczne, antropologiczne, historyczne i prawno-porównawcze pozwalają jednak wskazać kilka dobrze udokumentowanych etapów jego rozwoju.
a. Okres przedpaństwowy – normy społeczne
Najstarsze społeczności ludzkie nie znały prawa w dzisiejszym znaczeniu. Funkcjonowały natomiast różne normy społeczne, takie jak:
- zwyczaje,
- normy moralne,
- tabu,
- nakazy religijne,
- zasady pokrewieństwa.
Ich przestrzeganie zapewniała presja grupy, autorytet starszyzny lub wierzenia religijne, a nie aparat państwowy.
Dlatego wielu przedstawicieli pozytywizmu prawniczego uważa, że przed powstaniem państwa nie istniało prawo sensu stricto, lecz jedynie normy przedprawne.
Natomiast przedstawiciele antropologii prawa (np. Bronisław Malinowski) wskazywali, że nawet społeczności bezpaństwowe posiadały system obowiązków i sankcji, który pełnił funkcje prawa, mimo braku państwa.
b. Prawo zwyczajowe
Najstarszą historycznie postacią prawa było prawo zwyczajowe.
Powstawało ono przez:
- wielokrotne powtarzanie określonych zachowań,
- przekonanie członków wspólnoty, że należy tak postępować,
- akceptację wspólnoty.
Nie było ono spisywane.
Przykładami są:
- zwyczaje ludów semickich,
- prawo germańskie,
- najstarsze zwyczaje słowiańskie,
- zwyczaje greckie sprzed ustawodawstwa.
c. Powstanie państwa
Większość historyków prawa uważa, że pełne prawo pojawia się wraz z państwem.
Dlaczego?
Ponieważ dopiero państwo:
- tworzy normy powszechnie obowiązujące,
- zapewnia ich egzekwowanie,
- posiada monopol na legalny przymus,
- ustanawia sądy.
To właśnie od tego momentu można mówić o prawie w znaczeniu współczesnym.
d. Najstarsze znane zbiory praw
Najstarsze zachowane teksty prawne pochodzą z Mezopotamii.
Najważniejsze z nich:
| Data | Zbiór prawa | Miejsce |
|---|---|---|
| ok. 2100–2050 r. p.n.e. | Kodeks Ur-Nammu | Sumer |
| ok. 1930 r. p.n.e. | Kodeks Lipit-Isztara | Isin |
| ok. XVIII w. p.n.e. | Kodeks Hammurabiego | Babilonia |
Są to jednak już zbiory prawa wcześniej funkcjonującego, a nie moment narodzin prawa.
e. Religia i prawo
W najstarszych cywilizacjach prawo było zwykle nierozerwalnie związane z religią.
Przykłady:
- prawo Mojżeszowe w Izraelu,
- prawo egipskie oparte na idei Maat,
- prawa mezopotamskie odwołujące się do bogów,
- pierwsze prawa greckie posiadające sankcję religijną.
Dopiero później zaczęto odróżniać normy religijne od prawnych.
1.2. Główne teorie pochodzenia prawa
a. Teoria naturalna
Prawo wynika z natury człowieka lub porządku świata.
Przedstawiciele:
- Arystoteles,
- Cyceron,
- św. Tomasz z Akwinu.
b. Teoria historyczna
Prawo wyrasta ze zwyczaju narodu.
Przedstawiciele:
- Friedrich Carl von Savigny,
- Gustav Hugo.
c. Teoria pozytywistyczna
Prawo istnieje dopiero wtedy, gdy ustanowi je suweren lub państwo.
Przedstawiciele:
- John Austin,
- Hans Kelsen.
d. Antropologia prawa
Prawo może istnieć również bez państwa.
Przedstawiciele:
- Bronisław Malinowski,
- Karl Llewellyn,
- E. Adamson Hoebel.
1.3. Definicja prawa
Czas zatem zdefiniować czym jest owo „prawo”. Sprawa nie jest oczywista, ponieważ w nie istnieje w polskich przepisach żadna ostateczna definicja prawa. Istnieje kilka różnych sposobów myślenia o prawie. My oprzemy się na najczęściej stosowanej definicji normatywnej:
Prawo jest systemem norm postępowania ustanowionych lub uznanych przez państwo, których przestrzeganie jest zabezpieczone możliwością zastosowania przymusu państwowego.
Z tej definicji zauważyć następujące elementy:
- normy postępowania,
- systemowość norm,
- legislację czyli ustanawianie lub uznawanie norm,
- podmiotowość państwa (instytucji mogących stanowić lub uznawać normy),
- przymus państwowy zabezpieczających przestrzeganie tych norm.
1.4. Przymus państwowy
Konstytucja wskazuje umocowanie i ograniczoność przymusu państwowego:
„Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej.” /Konstytucja RP art. 2/
„Każdy ma obowiązek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej Polskiej.” /Konstytucja RP art. 83/
Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa” /Konstytucja RP art. 7/
„Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.” /Konstytucja RP art. 31 ust. 3/
W nauce prawa przymus państwowy definiuje się jako:
uprawnienie organów państwa do stosowania przewidzianych przez prawo środków przymuszających wobec podmiotów, które nie wykonują obowiązków nałożonych przez normy prawne lub naruszają te normy.
Przymus państwowy charakteryzuje się tym, że jest:
- Legalny – opiera się na przepisach prawa.
- Instytucjonalny – stosowany wyłącznie przez uprawnione organy państwa (np. sądy, komorników, Policję, organy administracji).
- Sformalizowany – odbywa się według określonych procedur.
- Ostateczny – jest stosowany, gdy dobrowolne wykonanie obowiązku nie nastąpiło albo wymaga tego ochrona porządku publicznego.
- Proporcjonalny – zakres przymusu nie może przekraczać tego, co jest konieczne do osiągnięcia celu.
Ćwiczenia (biorąc pod uwagę powyższe informacje, przygotuj wypowiedź na temat):
- Czy człowiek mógłby żyć na świecie bez systemu prawa (rozumianego jak w definicji)?
- Skąd bierze się prawo?
Pytania kontrolne:
- Zdefiniuj pojęcie prawa i wymień jego składowe.
- Scharakteryzuj przymus państwowy.