Źródła prawa

4.1. Materialne źródła norm prawnych

Wiemy już, że prawo to pewien system, który ma powodować, aby ludzie i organizacje zachowywały się zgodnie z normami. Musi więc pojawić się pytanie, skąd biorą się pomysły na te normy. I trzeba powiedzieć, że najprościej stwierdzić, że w sensie materialnym normy prawne wynikają z potrzeb życia społecznego. Ustawodawca tworzy je pod wpływem różnych czynników, takich jak:

  • wartości konstytucyjne,
  • moralność,
  • zwyczaje,
  • religia,
  • potrzeby gospodarcze,
  • bezpieczeństwo państwa,
  • rozwój technologii,
  • uwarunkowania społeczne i kulturowe.

Ktoś zauważa problem i próbuje określić, jak go rozwiązać. Przykładowo z pojawieniem się i rozwojem Internetu wiążą się kwestie oszustw, nadużyć czy hackerstwa, co doprowadziło do powstania norm dotyczących ochrony danych osobowych czy cyberbezpieczeństwa. Podobnie było ze zwalczaniem stalkingu i molestowaniem czy ochroną praw autorskich.

Z drugiej strony, prawdą jest, że prawem staje się to, co ludzie piastujące odpowiednie stanowiska uznają za właściwe. Mechanizm tworzenia prawa czyli legislacji ukazany zostanie później.

4.2. Formalne źródła norm prawnych

Można długo opisywać sytuacje życiowe, z których rodzą się pomysły na regulacje prawne, ale trzeba ostatecznie stwierdzić, że tylko te idee stają się prawem, które przemienią się w konkretne przepisy aktów normatywnych. W sensie formalnym normy prawne powstają poprzez stanowienie prawa przez uprawnione organy państwa lub – w niektórych systemach – przez inne uznane sposoby tworzenia prawa.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej wskazuje konkretne formalne źródła prawa:

„Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia.” /Konstytucja RP art. 87 p. 1/

Normy zawarte w powyższych aktach normatywnych obowiązują na terenie całego kraju.

Zgodnie z art. 87. p2. Konstytucji, istnieją również inne akty normatywne tzw. prawa miejscowego, które obowiązują tylko na ograniczonym terenie zgodnie z właściwością miejscową organów, które je ustanowiły (np. statut gminy Koluszki obowiązuje w gminie Koluszki). Do aktów prawa miejscowego należą: uchwały rady gminy i powiatu, uchwały sejmiku wojewódzkiego, rozporządzenia porządkowe wojewody oraz przepisy porządkowe organów samorządu terytorialnego).

Czas zatem zapoznać się ze specyfiką poszczególnych aktów normatywnych.

4.3. Akty powszechnie obowiązujące

  • Konstytucja

Najwyższy akt normatywny w Rzeczypospolitej Polskiej. Określa ustrój państwa, organizację władz publicznych, prawa i wolności obywateli oraz podstawowe zasady funkcjonowania państwa. Wszystkie pozostałe akty normatywne muszą być z nią zgodne.

  • Ustawa

Akt normatywny uchwalany przez Sejm i Senat oraz podpisywany przez Prezydenta RP. Reguluje najważniejsze dziedziny życia społecznego i stanowi podstawowe źródło prawa po Konstytucji.

  • Ratyfikowana umowa międzynarodowa

Umowa zawarta między Polską a innym państwem lub organizacją międzynarodową, na której obowiązywanie zgodę wyraża Prezydent RP poprzez ratyfikację. Po ogłoszeniu staje się częścią krajowego porządku prawnego, a niektóre umowy mają pierwszeństwo przed ustawami.

  • Rozporządzenie

Akt wykonawczy wydawany przez organy wskazane w Konstytucji (np. Prezydenta RP, Radę Ministrów, Prezesa Rady Ministrów, ministrów). Służy wykonaniu ustawy i nie może wykraczać poza zakres udzielonego upoważnienia ustawowego.

  • Akty prawa miejscowego

Akty normatywne wydawane przez organy administracji rządowej lub samorządu terytorialnego na podstawie ustawy. Obowiązują wyłącznie na obszarze działania organu, który je wydał.

4.4. Akty prawa wewnętrznego

  • Uchwały

Uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia Prezesa Rady Ministrów i ministrów mają charakter wewnętrzny i obowiązują tylko jednostki organizacyjnie podległe organowi wydającemu te akty.

  • Zarządzenia

Akt prawa wewnętrznego wydawany przez Prezydenta RP, Prezesa Rady Ministrów lub ministrów. Reguluje organizację i funkcjonowanie podległych jednostek oraz obowiązuje jedynie w strukturze administracji. Zarządzenia są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie mogą one stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów.

4.5. Akty prawa Unii Europejskiej

Zgodnie z Art. 90. 1. KRP: „Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach”. Na podstawie umowy stowarzyszeniowej z UE, zgodziliśmy się przekazać kompetencje do tworzenia prawa instytucjom UE.

Choć poniższe dokumenty nie są polskimi aktami normatywnymi, obowiązują w Polsce jako państwie członkowskim UE.

  • Rozporządzenie Unii Europejskiej

Akt prawa UE obowiązujący bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich. Nie wymaga implementacji do prawa krajowego.

  • Dyrektywa Unii Europejskiej

Akt wiążący państwa członkowskie co do celu, który ma zostać osiągnięty. Wymaga wdrożenia do prawa krajowego przez odpowiednie akty normatywne.

  • Decyzja Unii Europejskiej

Akt wiążący w całości adresatów, do których jest skierowany. Adresatem może być państwo członkowskie, przedsiębiorstwo lub osoba fizyczna.

4.5.a) Soft law – prawo niewiążące

W Unii Europejskiej wydaje się również akty, które zawierają normy (wskazania), ale nie są to normy wiążące.

  • Zalecenia

Zalecenie zawiera wskazówki co do pożądanego sposobu postępowania. Instytucje UE zachęcają w nim państwa członkowskie lub inne podmioty do podjęcia określonych działań, ale nie mogą ich do tego prawnie zobowiązać.

  • Opinie

Opinia przedstawia stanowisko instytucji UE w określonej sprawie. Może być kierowana do państw członkowskich, instytucji lub innych podmiotów i również nie wywołuje wiążących skutków prawnych.

4.6. Przepis prawny

Powiedzieliśmy sobie, że norm prawnych szukać należy w przepisach aktów normatywnych. Poznaliśmy już rodzaje aktów normatywnych. Teraz czas na zdefiniowanie przepisu prawnego.

Jedną z najczęściej przywoływanych definicji przedstawia Zygmunt Ziembiński (w książce: „Teoria prawa”):

Przepis prawny jest jednostką redakcyjną tekstu prawnego, wyodrębnioną przez prawodawcę.

Józef Nowacki i Zygmunt Tobor w książce „Wstęp do prawoznawstwa” definiują akt normatywny:

Akt normatywny jest urzędowym dokumentem zawierającym przepisy prawne ustanowione przez upoważniony organ w określonej procedurze.

Konstytucja tak jak i każda ustawa czy rozporządzenie to tekst, którego poszczególne fragmenty są wyodrębnione redakcyjnie, tak aby każdy z nich opisywał jakąś cząstkę omawianych zagadnień. Wyodrębnia się między innymi części, działy, tytuły, artykuły, paragrafy §, ustępy, punkty, litery czy tirety („-„).

Szukając norm prawnych należy więc zapoznać się z konkretnymi przepisami i odnaleźć w nich hipotezę i związane z nią dyspozycję i sankcję. Niestety, rzadko wszystkie elementy normy znajdują się w jednym przepisie. Często należy odnaleźć wszystkie przepisy odnoszące się do danej okoliczności. Czasami przepisy te rozproszone są w różnych aktach normatywnych (więcej o kwalifikacji prawnej później).

Ćwiczenia:

  1. Kto i kiedy powinien ustalać normy prawne?
  2. Czy Polska powinna uznawać każdy przepis UE?
  3. Korzystając z tekstu Konstytucji RP znajdź przepis /-y, które zapewniają Ci:
  1. prawo do ochrony zdrowia,
  2. prawo do nauki w szkole,
  3. prawo do aktywności w stowarzyszeniu.

 

Pytania kontrolne:

  1. W jaki sposób znajduje się normy prawne?
  2. Zdefiniuj przepis prawny i akt normatywny.
  3. Wymień i krótko opisz akty normatywne.