6.1. Systemowość
Na pierwszej lekcji dowiedzieliśmy się, że prawo to system norm postępowania. Co więcej mówi się o systemie prawa! Czym zatem jest system?
System to uporządkowany zbiór wzajemnie powiązanych elementów, które tworzą spójną całość i współdziałają w celu realizacji określonych funkcji lub osiągnięcia wspólnego celu.
Każdy system charakteryzuje się:
- elementami – częściami składowymi systemu,
- strukturą – sposobem uporządkowania elementów,
- relacjami – powiązaniami między elementami,
- spójnością – elementy tworzą jedną całość,
- celem lub funkcją – system realizuje określone zadania,
- granicami – odróżniającymi go od otoczenia.
Patrząc na system prawa nie będzie to luźny zbiór norm. To coś znacznie bardziej złożonego.
6.2. System prawa
System prawa to uporządkowany, hierarchiczny, spójny i względnie zupełny zbiór obowiązujących norm prawnych, powiązanych ze sobą funkcjonalnie i aksjologicznie, obowiązujących na określonym terytorium i w określonym czasie.
W nauce prawa spotyka się wiele zbliżonych definicji. Przykładowo:
- Lech Morawski określa system prawa jako uporządkowany zbiór norm prawnych, między którymi zachodzą określone relacje.
- Zygmunt Ziembiński podkreśla, że system prawa stanowi całość norm obowiązujących w danym państwie, uporządkowanych według określonych reguł.
Do podstawowych cech systemu prawa należą:
- Jedność – wszystkie normy tworzą jeden system oparty na wspólnych wartościach i zasadach, przede wszystkim wynikających z Konstytucji.
- Spójność – normy nie powinny pozostawać ze sobą w sprzeczności. W razie kolizji stosuje się reguły kolizyjne (np. lex superior derogat legi inferiori, lex posterior derogat legi priori, lex specialis derogat legi generali).
- Zupełność – system powinien umożliwiać rozstrzygnięcie każdej sprawy wymagającej zastosowania prawa. Jeżeli występują luki, stosuje się odpowiednie metody ich uzupełniania (np. analogię).
- Hierarchiczność – akty normatywne są uporządkowane według mocy prawnej (w Polsce najwyższą moc ma Konstytucja).
6.3. Elementy systemu prawa
System prawa tworzą:
- normy prawne,
- przepisy prawne (będące formą wyrażenia norm),
- instytucje prawne (np. małżeństwo, własność, umowa sprzedaży),
- gałęzie prawa (np. prawo cywilne, karne, administracyjne, pracy).
6.4. Gałęzie prawa
W polskim systemie prawnym nie istnieje ustawowy, zamknięty katalog gałęzi prawa. Podział ma charakter doktrynalny i służy systematyzacji norm prawnych. Poszczególne gałęzie wyróżnia się na podstawie przede wszystkim przedmiotu regulacji oraz metody regulacji (równorzędność lub podporządkowanie stron).
Poniżej przedstawiono najczęściej wyróżniane gałęzie prawa.
| Gałąź prawa | Przedmiot regulacji |
|---|---|
| Prawo konstytucyjne | Ustrój państwa, prawa i wolności jednostki, organizacja władz publicznych. |
| Prawo administracyjne | Działalność administracji publicznej oraz stosunki między administracją a obywatelami. |
| Prawo finansowe | Finanse publiczne, budżet państwa, podatki, opłaty, cła. |
| Prawo podatkowe | Powstawanie i wykonywanie obowiązków podatkowych. (Często traktowane jako część prawa finansowego.) |
| Prawo celne | Obrót towarowy z zagranicą i należności celne. (Najczęściej zaliczane do prawa finansowego.) |
| Prawo cywilne | Stosunki majątkowe i niemajątkowe między równorzędnymi podmiotami. |
| Prawo rodzinne | Małżeństwo, pokrewieństwo, opieka i kuratela. (Tradycyjnie część prawa cywilnego.) |
| Prawo spadkowe | Dziedziczenie praw i obowiązków majątkowych. (Część prawa cywilnego.) |
| Prawo handlowe | Status przedsiębiorców i obrót gospodarczy. (Część prawa cywilnego.) |
| Prawo gospodarcze | Funkcjonowanie gospodarki oraz przedsiębiorców. Wyróżnia się publiczne i prywatne prawo gospodarcze. |
| Prawo pracy | Stosunek pracy oraz prawa i obowiązki pracowników i pracodawców. |
| Prawo ubezpieczeń społecznych | Emerytury, renty, składki i świadczenia z systemu ubezpieczeń społecznych. |
| Prawo karne | Odpowiedzialność za przestępstwa i kary. |
| Prawo wykroczeń | Odpowiedzialność za wykroczenia. |
| Prawo karne skarbowe | Odpowiedzialność za przestępstwa i wykroczenia skarbowe. |
| Prawo międzynarodowe publiczne | Stosunki między państwami i organizacjami międzynarodowymi. |
| Prawo międzynarodowe prywatne | Wskazuje, jakie prawo stosować do stosunków prywatnych z elementem zagranicznym. |
| Prawo Unii Europejskiej | Normy obowiązujące w porządku prawnym Unii Europejskiej i ich stosowanie w państwach członkowskich. |
| Prawo kanoniczne | Ustrój i funkcjonowanie Kościoła katolickiego; nie jest gałęzią prawa polskiego, lecz odrębnym systemem prawnym. |
6.4.1. Gałęzie prawa procesowego (formalnego)
Obok prawa materialnego wyróżnia się gałęzie prawa procesowego:
| Gałąź | Przedmiot regulacji |
|---|---|
| Prawo postępowania cywilnego | Dochodzenie roszczeń cywilnych przed sądami. |
| Prawo postępowania karnego | Postępowanie w sprawach o przestępstwa. |
| Prawo postępowania administracyjnego | Postępowanie przed organami administracji publicznej. |
| Prawo postępowania sądowoadministracyjnego | Kontrola działalności administracji przez sądy administracyjne. |
| Prawo egzekucyjne | Przymusowe wykonywanie orzeczeń sądowych i administracyjnych. |
6.4.2. Podział na gałęzie prawa prywatnego i publicznego:
Prawo publiczne obejmuje przede wszystkim:
- prawo konstytucyjne,
- prawo administracyjne,
- prawo finansowe,
- prawo podatkowe,
- prawo karne,
- prawo wykroczeń,
- prawo karne skarbowe,
- prawo międzynarodowe publiczne,
- prawo Unii Europejskiej (w znacznej części).
Prawo prywatne obejmuje przede wszystkim:
- prawo cywilne,
- prawo rodzinne,
- prawo spadkowe,
- prawo handlowe,
- prawo międzynarodowe prywatne.
Natomiast prawo pracy oraz prawo ubezpieczeń społecznych są często określane jako gałęzie o charakterze mieszanym, ponieważ zawierają zarówno elementy prawa prywatnego, jak i publicznego.
W dydaktyce prawa w Polsce najczęściej za podstawowe gałęzie prawa krajowego uznaje się: prawo konstytucyjne, administracyjne, finansowe, cywilne, rodzinne, handlowe, pracy, ubezpieczeń społecznych, karne oraz odpowiednie gałęzie prawa procesowego. Niektóre z wymienionych gałęzi (np. rodzinne, handlowe, podatkowe czy celne) bywają przez część przedstawicieli doktryny traktowane jako samodzielne, a przez innych jako wyspecjalizowane części większych gałęzi prawa.
6.4. Instytucje prawa
W prawie istnieje specyficzne pojęcie instytucji prawa. Przez słowo „instytucja” zazwyczaj rozumiemy jako jakiś podmiot czy organ taki jsk urząd gminy czy szkoła. W systemie prawnym to pojęcia ma inne znaczenie:
Instytucja prawa (instytucja prawna) to wyodrębniony zespół wzajemnie powiązanych norm prawnych regulujących określony rodzaj stosunków społecznych lub określone zagadnienie prawne, stanowiący element danej gałęzi prawa.
Poniżej przedstawiono kilka przykładów takich instytucji.
Ćwiczenia:
- Z rozdziału II Konstytucji RP wybierz jedną, najważniejszą lub najciekawszą dla Ciebie wartość i zastanów się, w jaki sposób może ona oddziaływać na cały system prawa.
- Z jakich aktów administracyjnych skorzystałbyś dochodząc w sądzie swojego pracowniczego prawa do urlopu wypoczynkowego?
Pytania kontrolne:
- Co to jest system prawa?
- Jakie znasz cechy systemu prawa?
- Czym jest instytucja prawa?
- Jakie znasz gałęzie prawa?