Wymiar sprawiedliwości

8.1. Wymiar sprawiedliwości

Wiemy już, że istotą systemu prawnego są reguły postępowania zawarte w normach prawnych obowiązujące w danym kraju. Naiwnością byłoby jednak oczekiwanie, że wszyscy przebywający w państwie będą się do nich stosować tylko dlatego, że takie reguły istnieją. Stąd znana nam zasada przymusu państwowego. Muszą istnieć organy, które będą monitorować przestrzeganie norm, gromadzić informacje o ich nieprzestrzeganiu, osądzać dane zachowania i konsekwentnie realizować sądowe wyroki. Krótko mówiąc, potrzebny jest system organów, które zapewnią ów przymus państwowy.

Wymiar sprawiedliwości to działalność organów władzy sądowniczej polegająca na wiążącym rozstrzyganiu, na podstawie prawa, konkretnych spraw i sporów oraz ustalaniu wynikających z nich praw, obowiązków i odpowiedzialności podmiotów.

Sądom zaś towarzyszą inne organy związane z wymiarem sprawiedliwości, takie jak organy wykonujące wyroki, organy ścigania, publicznego oskarżenia czy obrony podsądnych.

---

8.2. Sądy i trybunały

Sądy w dzisiejszym rozumieniu czyli stałe, państwowe organy wymiaru sprawiedliwości, obsadzone profesjonalnymi sędziami, działające według ustalonej procedury i względnie niezależne od władzy wykonawczej, nie mają one jednego momentu powstania. Ich współczesny model ukształtował się przede wszystkim od XVIII do XIX wieku. Oczywiście, sądy istniały znacznie wcześniej. Już w starożytności istniały wyspecjalizowane organy sądowe. Przykładowo:

• w Atenach funkcjonowały sądy ludowe, przede wszystkim heliaia;
• w Rzymie istniały rozbudowane procedury sądowe i wyspecjalizowani urzędnicy;
• w średniowieczu działały sądy królewskie, książęce, kościelne, miejskie i ziemskie.

Nie były to jednak sądy w pełni odpowiadające współczesnemu modelowi władzy sądowniczej jako odrębnej władzy państwowej. Kluczowy przełom nadszedł w XVIII wieku. Najważniejsza zmiana dokonała się wraz z oświeceniową koncepcją podziału władz. Szczególne znaczenie miał Monteskiusz, który w O duchu praw (1748) sformułował koncepcję rozdzielenia władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Od tego momentu sądownictwo zaczęto postrzegać nie tylko jako funkcję monarchy lub administracji, ale jako odrębną władzę państwową.

Ową odrębność podkreśla obecna Konstytucja. W art. 173 stwierdza: „Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz” a w kolejnym orzeka, że wyroki nie zapadają w imieniu władcy, ale w w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. Sędziowie z kolei „w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom” /art. 178/. Na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów stoi Krajowa Rada Sądownictwa /art. 186/. Sędziowie są nieusuwalni  a złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w urzędowaniu, przeniesienie do innej siedziby lub na inne stanowisko wbrew jego woli może nastąpić jedynie na mocy orzeczenia sądu i tylko w przypadkach określonych w ustawie /art. 180/.

XIX wiek jest właściwie okresem, w którym powstaje model sądownictwa najbardziej zbliżony do obecnego. Wówczas rozwijają się następujące cechy:

• zawodowa służba sędziowska,
• wieloinstancyjność,
• sądy powszechne,
• sądy wyspecjalizowane,
• niezależność sędziowska,
• zasada ustawowej właściwości sądu,
• jawność postępowania,
• rozbudowane procedury cywilne i karne,
• kasacja jako instrument kontroli prawnej orzeczeń.

System sądów w Polsce, zgodnie z art. 175 p. 1. KRP:

Wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe.

„Sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych sądów” /art. 177/.

 

Sądy powszechne są zatem podstawowym rodzajem sądów, które rozpatrują wszystkie te sprawy, które nie przynależą do spraw administracyjnych i wojskowych. Zakres zagadnień można określić m.in. poprzez rodzaje wydziałów sądowych:

W sądzie można tworzyć następujące wydziały:

Liczba sądów powszechnych może ulegać zmianie. Mapa ukazuje zasięg geograficzny 11 sądów apelacyjnych. W każdej apelacji wyliczone są sądy okręgowe a w każdym z nich liczba sądów rejonowych.

Sądy administracyjne mają bardziej regularną strukturę. W każdym województwie znajduje się Wojewódzki Sąd Administracyjny (WSA) a dla apelacji od ich wyroków w Warszawie funkcjonuje Naczelny Sąd Administracyjny (NSA).

Z kolei sądy wojskowe zorganizowane są jako sądy okręgów wojskowych (odpowiednik powszechnych sądów okręgowych) oraz garnizonowych (odpowiednik powszechnych sądów rejonowych).

Wojskowy Sąd Okręgowy w Poznaniu (Wojskowe Sądy Garnizonowe w Gdyni, Poznaniu, Szczecinie i Wrocławiu). Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie (Wojskowe Sądy Garnizonowe w Lublinie, Olsztynie i Warszawie).

Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania oraz wykonuje także inne czynności określone w Konstytucji i ustawach. /art. 183/.

---

W polskiej doktrynie prawnej trybunał jest szczególnym rodzajem organu państwowego o charakterze sądowym, którego podstawową funkcją jest rozstrzyganie określonych, szczególnie doniosłych kwestii prawnych. Nie każdy organ określany mianem „trybunału” jest jednak sądem w znaczeniu ustrojowym.

Trybunały zostały konstytucyjnie wyodrębnione od sądów. Konstytucja wyróżnia:

• Trybunał Konstytucyjny (art. 188–197),
• Trybunał Stanu (art. 198–201).

Dlatego w doktrynie często mówi się o „sądach i trybunałach” jako dwóch rodzajach organów władzy sądowniczej, choć ich kompetencje są zasadniczo odmienne.

Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach:

1. zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,
2. zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,
3. zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami,
4. zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych,
5. skargi konstytucyjnej.

Rozstrzyga spory kompetencyjne pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa.
Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne
Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów, wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą.

Za naruszenie Konstytucji lub ustawy, w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania, odpowiedzialność konstytucyjną przed Trybunałem Stanu ponoszą: Prezydent Rzeczypospolitej, Prezes Rady Ministrów oraz członkowie Rady Ministrów, Prezes Narodowego Banku Polskiego, Prezes Najwyższej Izby Kontroli, członkowie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, osoby, którym Prezes Rady Ministrów powierzył kierowanie ministerstwem oraz Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych. Odpowiedzialność konstytucyjną przed Trybunałem Stanu ponoszą również posłowie i senatorowie w zakresie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej z osiąganiem korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego oraz nabywania tego majątku.

 

---

8.3. Instancyjność postępowania sądowego

Zgodnie z konstytucyjną zasadą, postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne /art. 176 ust. 1/. Oznacza, że sprawa sądowa może zostać rozpoznana przez sąd dwóch instancji: najpierw przez sąd pierwszej instancji, a następnie – w wyniku wniesienia środka odwoławczego – przez sąd drugiej instancji.

I instancja → wyrok → apelacja → II instancja → wyrok

Przykładowo:

Sąd Rejonowy → wydaje wyrok → strona niezadowolona wnosi apelację → Sąd Okręgowy rozpoznaje sprawę jako sąd II instancji.

Nie oznacza to jednak, że każda sprawa musi faktycznie przejść przez dwie instancje. Druga instancja uruchamiana jest co do zasady wtedy, gdy uprawniona strona zaskarży orzeczenie środkiem odwoławczym.

Co bada sąd II instancji?

Sąd odwoławczy może kontrolować m.in.:

• ustalenia faktyczne sądu I instancji,
• ocenę dowodów,
• zastosowanie prawa materialnego,
• zastosowanie prawa procesowego,
• prawidłowość i zasadność wydanego orzeczenia.

W zależności od rodzaju sprawy i uchybień sąd II instancji może m.in.:

1. utrzymać wyrok w mocy,
2. zmienić wyrok,
3. uchylić wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania.

Względem wyroków sądowych i procesu postępowania sądowego zainteresowany może zastosować tzw. środki zaskarżenia. Dzieli się je na:

→ zwyczajne

• Apelacja – służy zaskarżeniu nieprawomocnego wyroku sądu I instancji. Umożliwia ponowne zbadanie sprawy przez sąd II instancji pod względem faktycznym i prawnym.
• Zażalenie – służy zaskarżeniu określonych postanowień i zarządzeń sądu. Jego celem jest kontrola prawidłowości konkretnego rozstrzygnięcia procesowego. Może dotyczyć np.:
  • odmowy wszczęcia lub umorzenia postępowania,
  • środków zabezpieczających,
  • kosztów,
  • odrzucenia środka zaskarżenia,
  • innych postanowień, na które ustawa wyraźnie przewiduje zażalenie.

  W postępowaniu karnym Kodeks postępowania karnego wyraźnie przewiduje zażalenie m.in. na postanowienia zamykające drogę do wydania wyroku oraz na postanowienia dotyczące środków zabezpieczających.

→ nadzwyczajne

• Skarga kasacyjna – nadzwyczajny środek zaskarżenia przysługujący od określonych prawomocnych orzeczeń sądu II instancji, rozpoznawany przez Sąd Najwyższy. Dotyczy przede wszystkim naruszenia prawa, a nie ponownego ustalania faktów.
• Kasacja – w postępowaniu karnym jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia od prawomocnego orzeczenia sądu odwoławczego. Służy kontroli jego zgodności z prawem i jest rozpoznawana przez Sąd Najwyższy.
• Skarga o wznowienie postępowania – służy doprowadzeniu do ponownego rozpoznania prawomocnie zakończonej sprawy, jeżeli wystąpiła ustawowo określona podstawa wznowienia, np. poważne uchybienie procesowe lub ujawnienie nowych okoliczności.
• Skarga nadzwyczajna – szczególny środek umożliwiający zakwestionowanie prawomocnego orzeczenia sądu, gdy jest ono niezgodne z zasadami lub prawami określonymi w Konstytucji albo rażąco narusza prawo. Rozpoznaje ją Sąd Najwyższy.

---

8.4. Organy wspierające postępowanie sądowe

---

8.5. Instytucje wykonujące kary

Prawomocne wyroki sądów podlegają wykonaniu.

W wykonanie kary / egzekucji zaangażowane są różne wyspecjalizowane instytucje takie jak więzienia, ośrodki wykonawcze czy komornicy. Na poniższej grafice opisane zostały te instytucje.

---

Ćwiczenia:

1. d
2. f
3. d

 

Pytania kontrolne:

1. d
2. s
3. e