7.1. Proces stosowania prawa
Kiedy mówimy o stosowaniu prawa, zazwyczaj mamy na myśli postępowanie zgodne z dyspozycją normy prawnej. W tej lekcji przyjrzymy się natomiast temu, w jaki sposób sądy i organy administracji rozstrzygają w konkretnych sprawach.
Rozwiązując problemy prawne należy przejść przez trzy fazy:
| Etap | Na czym polega? | Pytanie podstawowe |
|---|---|---|
| 1. Ustalenie stanu faktycznego | Ustalenie, jakie fakty rzeczywiście miały miejsce. | Co się wydarzyło? |
| 2. Kwalifikacja prawna | Przyporządkowanie ustalonych faktów do odpowiednich norm prawa. | Jakie przepisy mają zastosowanie? |
| 3. Wnioskowanie prawne | Wyprowadzenie konsekwencji prawnych z zastosowanych norm. | Jakie skutki prawne z tego wynikają? |
a) Ustalenie stanu faktycznego
Jest to proces ustalenia rzeczywistego przebiegu zdarzeń na podstawie dowodów.
Na tym etapie organ:
- zbiera materiał dowodowy,
- ocenia wiarygodność dowodów,
- ustala, które okoliczności są udowodnione,
- oddziela fakty od przypuszczeń.
Źródłami ustaleń mogą być:
- dokumenty,
- zeznania świadków,
- opinie biegłych,
- oględziny,
- nagrania,
- inne środki dowodowe.
b) Kwalifikacja prawna
Polega na przyporządkowaniu ustalonego stanu faktycznego do odpowiedniej normy prawnej.
Organ odpowiada na pytanie:
Czy opisane fakty odpowiadają hipotezie określonego przepisu?
Inaczej mówiąc:
- wyszukuje właściwe przepisy,
- interpretuje ich treść,
- sprawdza, czy spełnione zostały przesłanki ich zastosowania.
c) Wnioskowanie prawne
Jest to proces wyprowadzenia skutków prawnych z zastosowanej normy prawnej.
Na tym etapie organ ustala:
- jakie prawa przysługują,
- jakie obowiązki powstają,
- jaka odpowiedzialność zachodzi,
- jakie rozstrzygnięcie należy wydać.
Obejmuje ono zarówno:
- zastosowanie normy do konkretnego przypadku (np. przez sylogizm prawniczy),
- jak i korzystanie z uznanych metod wnioskowania prawniczego (np. a contrario, a maiori ad minus, a minori ad maius, per analogiam), gdy jest to dopuszczalne.
Przykład:
a) stan faktyczny:
Ustalono, że:
- Jan Kowalski prowadził samochód,
- miał 1,2‰ alkoholu we krwi,
- został zatrzymany 5 maja o godz. 22.15.
b) kwalifikacja prawna:
- zachowanie spełnia znamiona przestępstwa prowadzenia pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości określonego w art. 178a § 1 Kodeksu karnego.
c) wnioskowanie:
Skoro:
- oskarżony wyczerpał znamiona czynu zabronionego,
- nie zachodzą okoliczności wyłączające odpowiedzialność,
to sąd dochodzi do wniosku, że:
- oskarżony ponosi odpowiedzialność karną,
- należy wymierzyć karę przewidzianą przez ustawę (kara pozbawienia wolności do lat 3).
7.2. Postępowanie w przypadku kolizji norm prawnych
W trakcie kwalifikacji prawnej może pojawić się sytuacja, gdy co najmniej dwie różne normy wskazują różne dyspozycje i/lub sankcje dla tej samej hipotezy. Inaczej mówiąc, w inny sposób regulują ten sam problem. Jest to sytuacja tzw. kolizji norm. Istnieją zasady ułatwiające wskazanie, która z kolizyjnych norm powinna być zastosowana.
7.3. Wykładnia prawa
Innym problemem może być sytuacja, gdy wiadomo, które przepisy zastosować, ale niejasna lub nieostra jest treść przepisu. Nie wiadomo więc, jakie wnioski prawne wyciągnąć w danej sytuacji. Proces wyjaśniania treści normy nazywa się wykładnią prawa.
Wykładni prawa może dokonywać „autor” aktu normatywnego (wykładnia autentyczna – jest obowiązująca dla wszystkich), sąd lub organ administracyjny rozwiązujący konkretny przypadek (wykładnia praktyczna – obowiązuje w tym konkretnym przypadku) lub przedstawiciel świata nauki (wykładnia doktrynalna – nie jest obowiązująca).
Naukowe metody wykładni są różnorodne: od najbardziej metody językowej analizy tekstu przepisu do złożonych metod wnioskowania prawniczego (metody opisane są krótko w grafice poniżej).
Przykład wykładni
Artykuł 444 Kodeksu cywilnego wskazuje, że w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty tj. koszty leczenia i w pewnych warunkach renty. Kolejny tj. 445 artykuł stwierdza, że sąd
może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Pojawia się jednak pytanie, jak sąd ma ustalić, jaka kwota jest odpowiednia? Poszkodowany może uznać, że to 200 tys. zł a sprawca szkody, że 20 tys. zł. Sąd musi arbitralnie określić właściwą sumę. Z pomocą przyszedł Sąd Najwyższy. W wyroku z 3 czerwca 2011 r., III CSK 279/10, wyjaśnił, że „odpowiednia suma” nie jest wartością przypadkową ani symboliczną. SN wskazał, że przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia należy uwzględniać m.in.:
- rozmiar cierpień fizycznych,
- cierpienia psychiczne,
- trwałość uszczerbku na zdrowiu,
- wiek poszkodowanego,
- rokowania na przyszłość,
- wpływ urazu na życie osobiste i zawodowe.
Podkreślił również, że zadośćuczynienie powinno przedstawiać realną wartość ekonomiczną, ale jednocześnie nie może prowadzić do nieuzasadnionego wzbogacenia poszkodowanego.
Ćwiczenia:
- Określ, jakie fakty i jakie dowody mogą towarzyszyć takim zdarzeniom jak:
-
- udzielenie koleżance pożyczki w wysokości 200 zł,
- spowodowanie stłuczki samochodowej na głównym skrzyżowaniu miasta,
- zakup mieszkania.
-
- Podczas przerwy między lekcjami, Piotr Nowak, uczeń II klasy technikum, zbiegając ze schodów wpadł na innego ucznia, Marka Kowalskiego. Marek przewrócił się i został zabrany do szpitala. Wskaż jakie fakty należałoby ustalić, by prawidłowo przeprowadzić klasyfikację prawną.
- Grupa 12 młodych mężczyzn zorganizowało pikietę przed budynkiem urzędu gminy przeciwko zmianom w planie zagospodarowania przestrzennego gminy. Zgromadzenie nie uzyskało zgody odpowiednich władz. Podczas pikiety odpalono race a ich dym uniemożliwił widoczność na pobliskiej drodze. Jakie wnioski prawne można by wyciągnąć w tej sytuacji? Wykorzystaj art. 52 Kodeksu wykroczeń oraz art. 174 Kodeksu karnego.
Pytania kontrolne:
- Jak rozwiązuje się problemy prawne (3 etapy)?
- Jak rozwiązuje się problem kolizji
- Na czym polega zjawisko wykładni prawa?