Normy prawne

2.1. Norma

Na każdym kroku spotykamy się z sytuacjami, w których ktoś mówi nam, że coś powinno być takie a nie inne. Nie powinniśmy garbić się przy stole! Ciśnienie krwi powinno wynosić 120/80! Kaczkę piecze się w temperaturze 180°C! A prędkość samochodu osobowego na autostradzie nie powinna przekraczać 140 km/h! Ustala się więc pewne wzorce, miary, które z określonych względów uznaje się za właściwe. To właśnie istota norm, które rozumie się jako wzorce lub reguły, do których porównuje się zachowanie, przedmioty albo wyniki. Normy techniczne czy medyczne są dla nas bardziej zrozumiałe i akceptowalne. Dlaczego jednak ktoś miałby wyznaczać mi sposób mojego zachowania?

2.2. Główne rodzaje norm społecznych

Normy zachowania społecznego istniały od zawsze, choć nie zawsze miały charakter prawny. W tabeli zamieszczone są rodzaje norm społecznych. Warto zwrócić uwagę na różnorodność źródeł norm oraz ich specyfikę.

Rodzaj norm Źródło Sankcja Przykłady
Normy prawne państwo przymus państwowy obowiązek płacenia podatków, zakaz kradzieży
Normy moralne (etyczne) sumienie, wartości wyrzuty sumienia, dezaprobata nakaz mówienia prawdy, pomaganie potrzebującym
Normy religijne religia, wspólnota wyznaniowa sankcje religijne i wspólnotowe uczestnictwo w kulcie, przestrzeganie przykazań
Normy obyczajowe tradycja i zwyczaj dezaprobata społeczna sposób ubierania się, składanie życzeń
Normy zwyczajowe utrwalona praktyka presja społeczna lokalne zwyczaje, ceremoniał
Normy organizacyjne (statutowe) organizacje sankcje wewnętrzne regulamin szkoły, statut stowarzyszenia

Różne rodzaje norm mogą funkcjonować równolegle a nawet regulować pewne kwestie w odmienny sposób. Szczególnie dotyczy to norm prawnych z jednej a norm moralnych i obyczajowych z drugiej strony. Pojawia się zatem napięcie pomiędzy wymogami państwa a własnego sumienia czy oczekiwaniami społecznymi.

2.3. Norma prawna

Na tych zajęciach zajmować będziemy się przede wszystkim normami prawnymi. W polskim systemie prawnym nie istnieje legalna (ustawowa) definicja normy prawnej. Żaden obowiązujący akt normatywny, w tym Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej ani inne ustawy, nie definiuje tego pojęcia. Definicja normy prawnej jest zatem wypracowana przez doktrynę prawa. Posłużymy się definicją Zygmunta Ziembińskiego:

„Norma prawna jest normą postępowania ustanowioną lub uznaną przez państwo i zabezpieczoną możliwością zastosowania przymusu państwowego.”

Jak widzisz jest ona niemal dokładnie taka sama jak definicja prawa. Nie może inaczej, skoro normy są sercem systemu prawnego. Jednak ten sam autor dalej precyzuje to pojęcie:

„Norma prawna jest wypowiedzią dyrektywalną, która wskazuje określonemu adresatowi, jak powinien postąpić w określonych okolicznościach.”

2.4. Budowa normy prawnej

Niech nie przeraża Cię określenie „wypowiedzi dyrektywalnej”. Oznacza ono po prostu wypowiedź zawierającą wskazanie, nakaz lub wytyczną dotyczącą sposobu postępowania. Istotniejsze jest jednak wskazanie na adresata w określonych okolicznościach oraz na określone postępowanie. W świetle pierwszej definicji, trzeba zaznaczyć, że chodzi o postępowanie, którego nie dochowanie może wiązać się z zastosowaniem przymusu państwowego. Stąd możemy bezpośrednio przejść do konstrukcji normy prawnej. Zgodnie z tzw. koncepcją szkoły poznańskiej, norma prawna składa się z:

  1. hipotezy, czyli wskazania adresata i okoliczności, jakich dotyczy dana norma,
  2. dyspozycji, czyli określenia wymaganego lub dopuszczalnego postępowania w danych okolicznościach,
  3. sankcji, czyli ujemnych konsekwencji naruszenia dyspozycji normy prawnej. Może polegać m.in. na:
    • karze,
    • obowiązku naprawienia szkody,
    • nieważności czynności prawnej,
    • egzekucji administracyjnej.

Przykład: Art. 178a. §1. Kodeksu karnego: „Kto, znajdując się w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, prowadzi pojazd mechaniczny w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”

  1. Hipoteza: „każda osoba. która prowadzi pojazd mechaniczny w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym”
  2. Dyspozycja: „nie może znajdować się w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego”
  3. Sankcja: „kara pozbawienia wolności do lat 3”.

2.5. Rodzaje norm prawnych

Powyższy przykład ukazuje normę, która zawsze, niezależnie od woli kogokolwiek, zakazuje określonego działania. Zagadnienie norm jest jednak bardziej różnorodne.

  1. Ze względu na treść dyspozycji wyróżnia się:
  • normy nakazujące – nakładają obowiązek określonego działania.

Prawo o ruchu drogowym art.  73aa. ust. 1.  „Właściciel pojazdu jest obowiązany złożyć wniosek o jego rejestrację w terminie 30 dni od dnia nabycia pojazdu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.”

  • normy zakazujące – zakazują określonego zachowania.

KK art. 270 §1. „Kto, w celu użycia za autentyczny, podrabia lub przerabia dokument lub takiego dokumentu jako autentycznego używa, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

  • normy dozwalające – dopuszczają określone zachowanie lub przyznają uprawnienie.

KP art. 188 §1. „Pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 16 godzin albo 2 dni, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.”

2. Ze względu na charakter obowiązywania

  • normy bezwzględnie obowiązujące – nie mogą być zmienione wolą stron.

Np. przepisy prawa karnego zakazujące zabójstwa.

  • normy względnie obowiązujące – obowiązują tylko wtedy, gdy strony nie uregulują danej kwestii inaczej.

Np. dochowanie formy pisemnej w niektórych umowach cywilnoprawnych

3. Ze względu na funkcję

  • normy materialnoprawne – określają prawa i obowiązki podmiotów.

Np. przepisy o umowach cywilnoprawnych kodeksu cywilnego

  • normy procesowe (formalnoprawne) – określają sposób dochodzenia praw i prowadzenia postępowania.

Np. normy kodeksu postępowania cywilnego

Ćwiczenia:

  1. Znajdź argumenty uzasadniające istnienie norm społecznych określających Twoje zachowanie (kto i dlaczego mógłby wymagać od Ciebie określonego zachowania?)
  2. Podaj przykład konfliktu norm prawnych i moralnych czy obyczajowych? *
  3. Określ poszczególne części następujących norm prawnych oraz ich rodzaj:
  1. Kodeks karny art. 284 §2. „Kto przywłaszcza sobie powierzoną mu rzecz ruchomą, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.”
  2. Kodeks postępowania administracyjnego art. 95 §1. „Na rozprawie strony mogą składać wyjaśnienia, zgłaszać żądania, propozycje i zarzuty oraz przedstawiać dowody na ich poparcie. Ponadto strony mogą wypowiadać się co do wyników postępowania dowodowego.”
  3. Kodek spółek handlowych art.  23. „Umowa spółki /jawnej/ powinna być zawarta na piśmie pod rygorem nieważności.”

Pytania kontrolne:

  1. Czym jest norma prawna?
  2. Jak zbudowana jest norma prawna?
  3. Jakie znasz rodzaje norm prawnych?